آداب اخلاقی آموختن
بخشی از توصیه بسیار ارزشمند پیامبر گرامی اسلام به ابوذر غفاری می بینیم؛
«ای
ابوذر، به درستی که بدترین مردمان در نزد خداوند در روز قیامت عالمی است که از علمش
سودی نبرده است و کسی که برای جلب توجه مردم به سوی خود به دنبال تحصیل علم باشد،
بوی بهشت را نخواهد چشید. ای ابوذر، بوی بهشت به مشام کسی که برای مردم فریبی در
جستجوی علم باشد، نخواهد رسید. ای ابوذر، هر گاه از تو چیزی پرسیدند که پاسخ آن را
نمی دانستی، پس بگو: «نمی دانم» و خود را از پیامدهای آن نجات ده و به چیزی که نمی
دانی، فتوا نده، تا از عذاب خداوند در روز قیامت نجات یابی، ای ابوذر، گروهی از
بهشتیان، از گروهی از اهل جهنم آگاه می شوند و به آنها می گویند: «چه چیزی شما را
جهنمی کرد، در حالی که ما به برکت تربیت و تعلیم شما بهشتی شدیم؟» آنان در پاسخ
گویند : «ما دیگران را به کارهای خیر فرمان می دادیم و خود به آنها عمل نمی
کردیم.»(1)
اگر می بینیم که اسلام بر تحصیل علم تاکید کرده و به آن اهمیت داده
است، باید بدانیم که برای آن شرایط، آداب و اخلاقیاتی نیز بیان کرده است که در
ادامه برخی از آداب اخلاقی علم آموزی را بیان کنیم.
1- انگیزه الهی (اخلاص)
در تحصیل علم و دانش
اندوزی آنچه بیش از همه مهم می نماید، نیت دانشجو است؛ علم اندوزی در صورتی
ارزشمند خواهد بود که دانشجو را به سعادت و کمال نهایی نزدیک کند که هدف اصلی از
تحصیل آن، «قرب الهی» باشد. در غیر این صورت نه تنها تاثیری در سعادت واقعی انسان
ندارد، حتی اگر هدف از تحصیل علم، کسب شهرت و ثروت و قدرت و امثال آن باشد، از نظر
نظام اخلاقی اسلام، هیچ ارزشی نخواهد داشت.
نشانه نیت الهی داشتن در تحصیل علم
این است که به همان اندازه که علم و دانش انسان افزایش می یابد، ذلت درونی او، در
برابر خودش، و تواضعش در برابر مردم و خوف و خشیتش در برابر خدای متعال و درکش نسبت
به دین و حقایق الهی نیز افزایش می یابد. پیامبر اکرم (ص) در این باره می فرماید:
« کسی که برای رضای الهی در پی کسب دانش باشد، هر بابی از دانش که برای او
گشوده می شود، ذلت و خودکم بینی اش، در برابر خودش، تواضعش در برابر مردم، ترسش در
برابر خداوند و تلاشش در امور دینی افزایش می یابد. چنین شخصی از علمش بهره می برد،
پس شما نیز از علم او بهره گیرید و کسی که برای دنیا و منزلت نزد مردمان و مکانت در
نزد حاکمان به دنبال تحصیل دانش باشد، هر بابی از دانش که برای او گشوده می شود،
خود بزرگ بینی او در برابر خودش و مردم و غرورش در برابر خداوند و ستم کاری اش در
حق دین، افزایش می یابد. چنین فردی بهره از علمش نمی برد… »(2)
بنابراین
نخستین مسئله که یک دانشجو باید به طور جد به آن توجه نماید، مساله «نیت» و
«انگیزه» تحصیل است؛ دانشجو باید از همان ابتدای دانشجویی خود، در پاک سازی نیتش
بکوشد و همواره تلاش نماید تا ارزش علم آموزی خود را پایین نیاورد.
2- انتخاب استاد شایسته
انتخاب استاد شایسته
و وارسته دومین مسئله ای است که یک دانشجو باید به آن توجه داشته باشد و تا جایی
که شرایط به او اجازه می دهد، باید به دنبال انتخاب استادان شایسته باشد.
استاد
شایسته کیست و چه شرایطی دارد؟
پیامبر اکرم (ص) در حدیثی یک معلم و استاد
شایسته را کسی می داند که شاگردان خود را :
1- از تکبر به تواضع دعوت می کند؛
2- از حیله گری و چاپلوسی به خلوص و خیرخواهی فرا می خواهند؛
3- از جهل به
علم می کشاند.
استاد شایسته کسی است که با رفتار خود دانشجو را به کسب فضایل
ترغیب و از آلودگی به رذایل اخلاقی دور کند. استاد شایسته استادی است که دیدن او
انسان را به یاد خدا اندازد و سخن گفتنش بر علم دانشجو بیفزاید.
3- رعایت اولویت ها
دانشجویان با توجه به
نقش ویژه و انکارناپذیرشان در جامعه، وظایف و مسئولیت های سنگین بر عهده دارند باید
توجه داشته باشند که مسئولیت ها و وظایف دینی ، اجتماعی، علمی، فرهنگی و سیاسی یک
دانشجو آنقدر زیاد است که اگر آن دانشجو هر چقدر هم تلاش کند و از لحظات و ساعات
عمرش به نحو کامل و به طور بهینه استفاده نماید، باز هم نمی تواند به تمام این
مسئولیت ها، جامه عمل بپوشاند. پس باید اولویت ها را در نظر بگیرد.
مهم ترین
وظیفه یک دانشجو تحصیل علوم نافع به حال جامعه است؛ علومی که در جهت ارتقای همه
جانبه جامعه اسلامی باشد، بنابراین باید در کلاس درس و خارج از کلاس، همواره در پی
فهم مسایل ضروری و لازم برآید و هرگز وقت خود را مصروف مسایل غیر ضروری ننماید؛
مسایلی که دانستن آنها، صرفا بار اطلاعاتی آدمی را می افزاید و هیچ تاثیری در سعادت
دنیوی و اخروی فرد و جامعه ندارد.
4- خوب گوش دادن
یکی دیگر از آداب علم
آموزی، خوب گوش دادن است؛ هنر خوب گوش دادن به سخنان استاد، نه تنها ادب شاگرد در
برابر استاد را نشان می دهد، بلکه راهی است برای بهره مندی بیشتر و بهتر دانشجو از
محضر استاد.
امام علی (ع) در این باره می فرماید :
« زمانی که در نزد
دانشمندی نشستی، پس بر شنیدن نسبت به گفتن حریص تر باش و خوب گوش دادن را بیاموز
همان گونه که خوب گفتن را می آموزی و سخن هیچ کس را قطع نکن.»
5- پرسش و پرسش گری
پیامبر اکرم (ص) پرسش را
به عنوان کلید خزاین و گنجینه های دانش معرفی کرده و نه تنها افراد را به پرسش گری
تشویق می نماید، بلکه می فرماید شخص پرسش گر اجر و پاداش اخروی نیز دارد: «دانش گنج
است و کلید آن، پرسش است؛ پس بپرسید – خداوند شما را رحمت کند- به درستی که چهار
دسته ماجورند: پرسش گر، گوینده، شنونده و دوستار آنها.»
نکته ای که ذکر آن در
اینجا ضروری است، این است که ارزش پرسش و پرسش گری ارزشی ذاتی نیست؛ یعنی این گونه
نیست که پرسش گری در هر شرایطی مطلوبیت داشته باشد؛ بلکه در صورتی دارای ارزش
اخلاقی است که به منظور کشف حقیقت و فهم واقعیتی باشد. والا اگر به منظور اظهار فضل
و مچ گیری و امثال آن باشد، کاری بسیار زشت و ناپسند است. امام علی (ع) در پاسخ
پرسشگری که به منظور اظهار فضل یا مچ گیری سئوال کرد، فرمود:
« برای دانستن
بپرس نه برای آزار دادن که نادان آموزنده همانند دانا است و دانای برون از راه
انصاف، همانند نادان پر چون و چرا است.»
نکته دیگر که باید به آن توجه کنیم در
خصوص پاسخ به پرسشهایی است که از ما پرسیده می شود؛ یکی از حقوق خداوند بر بندگانش
این است که چیزی را بگویند که به آن علم دارند و چیزی را که نمی دانند، نگویند.
بنابراین نباید از روی جهل سعی کنیم به هر پرسشی از که از ما می شود، پاسخ گویم و
هیچ پرسشی را بی پاسخ نگذاریم.
امام صادق (ع) در مذمت کسانی که بنا دارند هیچ
پرسشی را بی پاسخ نگذارند و هرگز حاضر نیستند، کلمه « نمی دانم» را بر زبان جاری
کنند، می فرماید: کسی که [ بنا داشته باشد به هر نحوی که شده است] همه سئوالاتی که
از او می شود، پاسخ دهد، دیوانه است.»
6- ضبط و نگارش مطالب
یکی دیگر از آداب علم
آموزی این است که دانشجو مطالب نو و جدیدی را که در هر درسی می آموزد یادداشت
نماید. امام صادق (ع) در این باره می فرمایند:
« دانش را بنگارید، چرا که شما
بدون نگارش نمی توانید آن را حفظ کنید.»
« کتابهای خود را نگهداری کنید؛ چرا
که در آینده به آنها نیاز خواهید داشت.»
7- تواضع در برابر استاد
در روایات بسیاری
بزرگداشت عالمان و اندیشمندان مورد تاکید قرار گرفته است. احترام به عالمان نشانه
بهره مندی از عقل و حرمت عالمان همانند و همسنگ حرمت شهیدان و صدیقان معرفی شده
است. از شاگردان و متعلمان خواسته شده که همچون ملائکه که در برابر اهل علم تواضع
می کنند و بالهای خود را زیر پای عالمان می گستردانند، عالمان را بزرگ داشته و بر
صدر نشانند و برای استاد همچون بنده و خدمتکار باشند.
امام زین العابدین (ع) در
رساله حقوق درباره حقوق معلم و استاد می فرماید:
« حق کسی که به تو علم می
آموزد این است که او را بزرگ بداری؛ و احترام مجلسش را نگه داری؛ و به نیکویی به
سخنانش گوش فرا دهی؛ و به او روی آوری و در نزد او با صدای بلند سخن نگویی و اگر
کسی از او سئوالی پرسید، در جواب دادن به آن بر او پیشی نگیری؛ و در محضر او با
افراد دیگر سخن نگویی و در نزد او از دیگران غیبت نکنی…»(3)
علت این احترام نیز
در درجه اول به خاطر اهمیت و ارزشمندی خود «علم» بوده و در درجه دوم به خاطر این
است که این کار موجب رشد و پیشرفت علم و در نتیجه پیشرفت جامعه اسلامی خواهد شد.
در این وبلاگ درباره همه چیز سخن می گویم اگر با نظراتتان من را در این امر مهم یاری رسانید سپاسگزارم.